Wrocław, nazywany często „miastem stu mostów”, może poszczycić się bogatą kolekcją przepraw, które nie tylko ułatwiają komunikację, ale także są świadkami historii i perełkami architektury. Jednym z najciekawszych i najbardziej malowniczych obiektów tego typu jest Most Zwierzyniecki – stalowa konstrukcja zawieszona nad Starą Odrą, łącząca centrum miasta z osiedlami Dąbie, Biskupin, Sępolno i Bartoszowice. Położony w sąsiedztwie Ogrodu Zoologicznego, od którego wziął swoją nazwę, oraz terenów wystawowych wokół Hali Stulecia, od ponad stu lat zachwyca zarówno swoją formą, jak i historią. Przyjrzyjmy się bliżej temu wyjątkowemu zabytkowi, jego budowie, znaczeniu i współczesnemu obliczu.
Historia przeprawy – od drewna do stali
Początki Mostu Zwierzynieckiego sięgają połowy XVII wieku, kiedy to w 1655 roku wzniesiono w tym miejscu первую drewnianą przeprawę przez Starą Odrę. Była to prosta konstrukcja, która służyła mieszkańcom przez ponad dwa stulecia, choć nie bez problemów. W 1704 roku, podczas epidemii dżumy, most pełnił funkcję punktu kontrolnego – stąd jego dawna niemiecka nazwa „Paßbrücke”, czyli „Most Przepustkowy”. Kontrola podróżnych była wtedy kluczowa dla bezpieczeństwa miasta, a rogatki przy moście działały jeszcze przez cały XIX wiek. Drewniana przeprawa, znana także jako „Ceglany” (od pobliskiej cegielni na Biskupinie) czy „Szczytnicki” (od wsi Szczytniki), z czasem stała się niewystarczająca dla rosnącego ruchu i modernizujących się potrzeb Wrocławia.
Pod koniec XIX wieku władze miasta, wówczas pod pruską administracją, postanowiły zastąpić starzejącą się konstrukcję nowoczesnym mostem. W latach 1895–1897 powstał obecny Most Zwierzyniecki, zaprojektowany przez wybitnych specjalistów: mistrza budowlanego Karla Klimma, inżyniera A. Fruhwirtha oraz miejskiego architekta Richarda Plüddemanna. Co ciekawe, aby zapewnić ciągłość ruchu podczas budowy, stary drewniany most przesunięto o kilkadziesiąt metrów w zaledwie kilka godzin – był to niezwykły wyczyn inżynieryjny tamtych czasów. Nowy most, oparty na stalowej konstrukcji kratownicowej i granitowych przyczółkach, miał sprostać zarówno potrzebom komunikacyjnym, jak i wymaganiom estetycznym epoki.
Secesyjna elegancja i techniczna precyzja
Most Zwierzyniecki to przykład połączenia funkcjonalności z artystycznym rozmachem. Jego jednoprzęsłowa konstrukcja składa się z dwóch równoległych stalowych łuków kratowych, rozmieszczonych w odległości 12,5 metra, które podtrzymują pomost o długości 60,6 metra. Łuki opierają się na ruchomych łożyskach sześciowałkowych, co było zaawansowanym rozwiązaniem technicznym w tamtym okresie. Całość ma 62 metry długości i 21,8 metra szerokości, z czego 10 metrów przypada na jezdnię, a po 5,9 metra na każdy z chodników.
Estetyka mostu zdradza wpływy secesji, widoczne w finezyjnych detalach. Cztery obeliski z czerwonego piaskowca, wieńczące narożniki przeprawy, dodają jej elegancji i nawiązują do najlepszych tradycji architektonicznych przełomu wieków. Stylowe latarnie, oświetlające most nocą, potęgują jego urok, czyniąc go jednym z bardziej fotogenicznych obiektów we Wrocławiu. Czerwony piaskowiec, pochodzący z okolic Nowej Rudy, okazał się materiałem niezwykle trwałym – mimo upływu ponad stu lat zdobienia zachowały ostre kształty, co świadczy o jakości użytego kamienia i kunszcie rzemieślników.
Most w ogniu historii
Most Zwierzyniecki przetrwał wiele prób, w tym dramatyczne wydarzenia II wojny światowej. W 1945 roku, podczas oblężenia Festung Breslau, Niemcy spodziewali się natarcia Armii Czerwonej od wschodu – od strony Swojczyc i Biskupina. Przygotowując się do obrony, podłożyli pod most ładunki wybuchowe, gotowe do detonacji. Na szczęście szturm nadszedł z południa, co ocaliło przeprawę przed zniszczeniem. Dzięki temu Most Zwierzyniecki pozostał jednym z nielicznych wrocławskich mostów, które uniknęły wojennej pożogi, choć inne, jak Most Grunwaldzki, również ocalały, ale w znacznie gorszym stanie.
Wpisany w 1973 roku do rejestru zabytków, most zyskał ochronę konserwatorską, co podkreśliło jego wartość dla dziedzictwa miasta. Przez dekady służył mieszkańcom, łącząc centrum z Wielką Wyspą, a jego bliskość do ZOO i Hali Stulecia uczyniła go ważnym punktem na mapie turystycznej Wrocławia.
Współczesność i renowacja
Przez lata most nosił różne kolory – w pamięci wielu wrocławian zapisał się jako żółty, co było efektem malowania w 1988 roku. Jednak w 2021 roku rozpoczęto gruntowny remont, który miał przywrócić przeprawie pierwotny wygląd. Badania stratygraficzne, przeprowadzone przez ekspertów, ujawniły, że w ciągu 125 lat most przemalowywano aż 13 razy. Oryginalne barwy – oliwkowa zieleń konstrukcji i żelazowa czerwień balustrad – zostały zatwierdzone przez Miejskiego Konserwatora Zabytków i wprowadzone w życie podczas prac zakończonych w 2023 roku. Remont objął także konserwację stalowych elementów, wymianę chodników na granitowe płyty oraz odtworzenie zabytkowej tablicy pamiątkowej z 1897 roku, uzupełnionej o polskie tłumaczenie.
Dziś Most Zwierzyniecki znów zachwyca swoją historyczną kolorystyką i odnowioną formą. Choć pozostaje w pełni funkcjonalny, nie zwiększono jego nośności ani parametrów technicznych – celem było zachowanie autentyczności i poprawa estetyki. W pobliżu przeprawy znajduje się Przystań Zwierzyniecka, skąd odpływają statki turystyczne, co dodatkowo podkreśla rekreacyjny charakter tej części miasta.
Znaczenie dla Wrocławia
Most Zwierzyniecki, choć mniej znany niż Most Grunwaldzki czy Most Tumski, jest nieodłącznym elementem wrocławskiego krajobrazu. Jego lokalizacja w sąsiedztwie ZOO i Parku Szczytnickiego sprawia, że codziennie mijają go zarówno mieszkańcy, jak i turyści zmierzający do popularnych atrakcji. To także przykład, jak Wrocław łączy przeszłość z teraźniejszością – stalowa konstrukcja sprzed ponad wieku wciąż służy, a jej secesyjny styl kontrastuje z nowoczesną zabudową okolicy.
W szerszym kontekście Most Zwierzyniecki przypomina o roli Odry w kształtowaniu miasta. Wrocław, zbudowany na wyspach i przecięty rzekami, od zawsze zależał od swoich przepraw. Mosty takie jak ten nie tylko ułatwiały komunikację, ale i symbolizowały rozwój, ambicje i dbałość o detale architektoniczne. W porównaniu z innymi wrocławskimi mostami – jak monumentalnym Mostem Rędzińskim czy romantycznym Mostem Tumskim – Zwierzyniecki wyróżnia się subtelną elegancją i kameralnym urokiem.
Podsumowanie
Most Zwierzyniecki to więcej niż tylko przeprawa – to zabytek, który opowiada historię Wrocławia od czasów drewnianych konstrukcji po erę industrialnej nowoczesności. Jego secesyjna forma, techniczna precyzja i burzliwe losy czynią go jednym z najciekawszych obiektów w mieście. Po niedawnym remoncie znów lśni dawnym blaskiem, przypominając o kunszcie dawnych budowniczych i znaczeniu dbałości o dziedzictwo. Spacerując po nim lub podziwiając go z brzegu Odry, można poczuć ducha Wrocławia – miasta, które w swoich mostach skrywa opowieści o przeszłości i teraźniejszości.
